Z drugiej - być niezależną jednostką, która ma swoje odrębne życie. Robi się z tego straszny klops. Poradniki mają nam podpowiedzieć, jak to pogodzić.

Skąd taki klops?

Taka nasza historia. Przez wieki bardzo różne uczucia nazywano tym samym słowem: miłość. W starożytnej Grecji oznaczała ona relację dorosłego mężczyzny z młodym chłopcem. W czasach późnego średniowiecza - pragnienie posiadania cudzej żony, coś, co nie mieści się w ramach związku uznawanego przez Kościół, groźne uczucie wymagające zapanowania. Miłość w czasach romantyzmu to była wielka pasja. W czasach wiktoriańskich - czyste, aseksualne uczucie matki do dziecka.

Myślałam, że miłość powinna być między małżonkami?

Do małżeństwa miłość wkroczyła w XIX wieku, ale dopiero pod koniec XX wieku zaczęła oznaczać relację partnerską.

To znaczy jaką?

Taką, w której dwie strony rozumieją swoje potrzeby i uzgadniają warunki wspólnego życia, zachowują emocjonalną autonomię i wolność. Co nie znaczy jednak, że nie wymagają od siebie totalnego zaangażowania, wzajemnego zanurzenia się w swoich światach - to spuścizna kultury romantycznej.

Kultury? Wydawałoby się, że emocje są czymś, co odczuwamy bezpośrednio, czymś naturalnym. Więc co tu do rzeczy ma kultura?

Rzeczywiście, do połowy lat 70. uważano, że emocje to czysta natura. I dlatego powinna się nimi zajmować biologia lub psychologia. Jako pierwsza ten podział przełamała socjobiologia, która dopatrzyła się w zjawiskach społecznych biologicznego podłoża. Ale okazało się również, że emocje mogą być wytwarzane społecznie. Bo chociaż emocje odczuwamy bezpośrednio, to niemal zawsze coś z nimi robimy, jakoś nazywamy, interpretujemy. Zaczynamy o nich myśleć, uznajemy za swój problem albo swoją cechę. A przede wszystkim ludzie coraz skuteczniej kontrolują swoje emocje i ze stulecia na stulecie robią to coraz bardziej świadomie. Panowanie nad emocjami stało się warunkiem życia we współczesnej kulturze.

Co to znaczy, że emocje są "wytwarzane społecznie"?

La Rochefoucauld napisał o miłości: "Są ludzie, którzy nigdy nie byliby zakochani, gdyby nie słyszeli o miłości". Jeśli wszyscy mówią nam o jakimś uczuciu, na dodatek wspaniałym, to zaczynamy go szukać. To rodzaj wzoru kulturowego, który dostarcza nam informacji, czym jest jakieś przeżycie, jak należy go doświadczać, skąd wiedzieć, że to już jest to. W poradnikach takie wzory widać gołym okiem: nie możesz spać, jeść i myśleć o niczym innym? To miłość!

Czy nie można wieść satysfakcjonującego życia z kimś, komu po prostu ufasz, z kim czujesz się dobrze i bezpiecznie, ale nie ma między wami jakiejś płomiennej fascynacji?

Zanim pojawiły się wzorce romantycznej miłości, kobiety żyły szczęśliwie, będąc w związkach z mężczyznami, których w naszym rozumieniu tego słowa nie kochały. A dziś? Zaczynasz wątpić, szukać czegoś innego. Przekreślasz to, bo cały świat ci mówi, że to nie miłość.

Świat, czyli poradniki. Dlaczego one są skierowane głównie do kobiet?

Badania pokazują, że to kobieta jest orędowniczką miłości romantycznej. Ciągle myśli w kategoriach "my", podczas gdy mężczyzna - w kategoriach "ja". Jednocześnie jednak czuje, że zaangażowanie czyni ją bardziej zależną, a kultura nadaje coraz głośniej: kobieto, powinnaś się wyzwalać. Większe zaangażowanie po stronie kobiety spotyka się z większą autonomią po stronie mężczyzny.

To znaczy, że mężczyzn trzeba nauczyć angażowania się.

Nie, bo to kobieta ma problem. A ten, kto ma problem, szuka rozwiązania. Ci, którym bardziej zależy, mają więcej do stracenia.

Zaangażowanie jest problemem?

Problemem nie jest zaangażowanie, ale fakt, że nie jest ono równomierne po obu stronach.

Ale dlaczego to jej bardziej zależy?

Przez wieki kobieta była w pełni uzależniona od mężczyzny. Nie posiadała własnych środków do życia. Losy kobiet polegały na przechodzeniu z rąk ojca do rąk męża. Jedynym sposobem wydostania się z domu rodzinnego było małżeństwo lub zakon. Największą autonomię dawało wdowieństwo, ale trzeba było pozbyć się małżonka i przejąć jego majątek.

Jeszcze nasze prababki żyły w takim świecie, dzieli nas od nich jakieś sto lat, a zasady życiowe przekazywane przez kolejne pokolenia kobiet są o wiele trwalsze niż jeden wiek.

Ale pojawia się idea emancypacji i pomysł na kobietę niezależną, wykształconą, zarabiającą na siebie. Taką, dla której miłość może przestać być już całą egzystencją i stać się tym, czym zawsze była dla mężczyzny - zaledwie częścią życia. Jednak potrzeba bliskości i zaangażowania nie znika.

I nadal to kobietom bardziej zależy na miłości.

Socjobiologia tłumaczy to tak: główną motywacją życiową zarówno kobiet, jak i mężczyzn jest przekazanie swoich genów, ale każde z nich z racji różnic biologicznych ma odmienną rozrodczą strategię. W interesie mężczyzny jest zapłodnić jak najwięcej kobiet. Kobiecie zaś zależy na jak najdłuższej opiece mężczyzny nad nią i nad potomstwem.

Jak kobietom udało się tę opiekę wyegzekwować?

Kluczem jest to, że w procesie ewolucji kobieta ukryła okres owulacji: samice różnych gatunków sygnalizują jasno i dobitnie, że w określonych dniach mogą zajść w ciążę. Zmienia się jakiś element ich wyglądu, mają nietypowy zapach, zaczynają się inaczej zachowywać, bez krępacji "podrywają" samców. Tymczasem u Homo sapiens brak tego typu sygnałów. To wprowadziło samców w konsternację - nie wiedzieli, kiedy seks jest owocny. Zmusiło ich to do pozostania przy "swoich" kobietach przez cały czas i dbania o wspólne potomstwo. To zasada "seks za mięso" - łowca przynosi samicy jedzenie, a ona rodzi i karmi jego małe.

A co z potrzebą bliskości, tworzenia wspólnoty z drugą osobą?

Socjobiolog powie ci, że gdyby tylko mężczyźni po każdym akcie seksualnym pewni byli swojego potomstwa, nie mieliby takiej potrzeby. Gdyby seksualność kobiety wyglądała inaczej, zapewne im również nie zależałoby na bliskości. Ale sprawa jest bardziej skomplikowana, niż życzyłaby sobie tego socjobiologia.

Potrzeba zakładania rodzin istniała zawsze?

Tak, tylko że te rodziny bywały i bywają bardzo różne. W samej Europie relacje rodzinne wyglądały kiedyś radykalnie inaczej. W średniowiecznym chłopskim domu często wszyscy: rodzice, rodzeństwo, parobkowie, spali w jednym łożu, najczęściej nago. Dla dziecka najbliższą osobą mogła być np. starsza siostra, a nie matka. Nasza perspektywa jest skrzywiona przez pryzmat nuklearnej rodziny: mama, tata i dzieci mające stworzyć ciepełko, ten mikroraj w okrutnym świecie. Nie mamy już wspólnoty, mamy malutką rodzinkę, w której powinno być wspaniale.

Tylko niestety jakoś nie jest.

Bo nagle trzy lub cztery osoby są zobowiązane dać sobie wszystko - miłość, wsparcie, akceptację, czas. To samo dotyczy kwestii miłości macierzyńskiej. Elisabeth Badinter prześledziła historię relacji matka - dziecko i doszła do wniosku, że instynkt macierzyński to wymysł XVIII wieku. Można powiedzieć, że kobiety, oddając dzieci mamkom, dokonywały swoistej aborcji. Montaigne powiedział kiedyś, że zmarło mu dwoje lub troje dzieci, nie pamięta, ile dokładnie. 70 procent maluchów powierzonych mamkom nie przeżywało czterech lat, podczas których ani razu nie widziało mamy. Kobiety musiały o tym wiedzieć. Można oczywiście powiedzieć, że bały się przywiązać do dziecka, bo bały się bólu z powodu straty. Ale co to nam mówi o instynkcie macierzyńskim?

Jedna sprawa to nauczenie się przeżywania zupełnie nowych emocji. Ale druga to stosunek do nich. Weźmy agresję: kobiety się jej wstydzą.

To jest jedna z tych zaledwie kilku emocji, które wolno okazywać mężczyźnie. Nie może jej natomiast okazywać kobieta. Z badań wynika, że kobiety są bardziej nastawione na komunikację i współpracę, a mężczyźni na rywalizację związaną z agresją. Wyciąga się z tego nieprawdziwe wnioski, jakoby kobiety nie odczuwały agresji. One nie mają prawa jej czuć. Wyobraź sobie mężczyznę, który mówi: nie byłbym w stanie użyć przemocy fizycznej. Kobieta może coś takiego powiedzieć bez zająknięcia.

To co mają z nią robić? Zamieść pod dywan?

Agresja jest uznawana za niekobiecą. Zakaz jej okazywania nałożony na kobiety trwa, po pierwsze, od pokoleń, po drugie, od maleńkości. Kobieta jawnie ją okazująca jest odbierana jako ta, która narusza normy, a więc robi coś ohydnego. Dlatego nauczyłyśmy się okazywać ją skrycie: poprzez złośliwości, skrajny krytycyzm okraszony uśmiechem na ustach, plotki, szantaże emocjonalne. Tylko w obronie dziecka wolno kobiecie okazać agresję. Wtedy nie wychodzi z roli - tym razem matki. Trenerki WenDo, samoobrony dla kobiet, opowiadają, że kobiety nie potrafią wsadzić palca w oko faceta, który próbuje je zgwałcić. Pytane: "Dlaczego?", mówią: "Bo zrobię mu krzywdę!". Ten zakaz zakorzeniony jest bardzo głęboko, skoro nie możemy użyć przemocy nawet w obronie swojego życia.

Co decyduje, które emocje wolno okazywać lub czuć, a których nie?

Ideologie emocjonalne.

To znaczy?

To one decydują, co wolno nam czuć i czego czuć nie powinniśmy, tak by było to "stosowne do sytuacji". Jak myślisz, dlaczego tak świetnie jesteśmy w stanie przewidzieć, że na pogrzebie spotkamy ludzi smutnych, a na imprezie wesołych? Amerykańska socjolożka Arlie Russell Hochschild, autorka pojęcia ideologii emocjonalnej, podaje przykład dwóch mam. Jedna ma poglądy konserwatywne, druga feministyczne. Obie mają dzieci, obie, idąc do pracy, zostawiają je w domu z opiekunką. Obie czują się z tego powodu podle. Konserwatystka czuje dyskomfort, bo nie jest dobrą matką. Uważa, że powinna opiekować się dzieckiem. Feministka jest zła na samą siebie, że w ogóle czuje dyskomfort z takiego powodu. Są osadzone w różnych ideologiach, które mówią im, co w takiej sytuacji czuć powinny, chociaż ostateczne odczucia mają podobne.

Czy podział na emocjonalne kobiety i racjonalnych mężczyzn to też ideologia?

Zacznijmy od tego, że ten podział to nie jakieś jin-jang, ale hierarchia w czystej postaci. Wszystkie poradniki, które ukazywały się od końca II wojny światowej do końca lat 80., traktowały emocje jako sprawę kobiet. Jednocześnie panuje pogląd, że emocje zaburzają racjonalne myślenie. To połączenie sprawia, że po pierwsze, emocjonalność jest zarzutem, po drugie, kobiety nie są traktowane jako równorzędne partnerki w racjonalnej dyskusji.

Mężczyzna musi to nadrobić, nie okazując emocji własnych i panując nad emocjami kobiety?

Bo w powszechnym mniemaniu emocje wymagają ujarzmienia jak jakaś dzika natura. Do lat 80. emocje postrzegane były jako coś irracjonalnego, raczej chaotycznego niż uporządkowanego, subiektywnego niż uniwersalnego, fizycznego niż intelektualnego, nieoczekiwanego i niekontrolowanego, a więc również niebezpiecznego.

A teraz w poprzednim zdaniu podstaw pod słowo "emocje" słowo "kobieta". Uzyskasz obraz tego, jak przez wieki postrzegana była płeć żeńska. Być może właśnie dlatego, rozmawiając o emocjach, ciągle mówimy o kobietach. Z jednej strony mamy rozsądek i rozum utożsamiane z dorosłością, działaniem, odpowiedzialnością, kreatywnością i będące domeną mężczyzn. Z drugiej emocjonalność przypisywaną dzieciom, uznawaną za rodzaj nieumiejętności radzenia sobie w życiu i będącą domeną kobiet.

Mam wrażenie, że ten podział wcale nie skończył się w latach 80. Być emocjonalną oznacza nie umieć rozeznać się obiektywnie w sytuacji - to nadal bardzo powszechny pogląd.

To prawda, ale przełomu dokonali psychologowie, którzy udowodnili, że poznanie jest niemożliwe bez emocji. Wyobraź sobie kobietę, która gotuje obiad. Za oknem bawi się jej dziecko. Nagle słyszy, że ono krzyczy: pomocy! Natychmiast biegnie je ratować. Czy zachowuje się emocjonalnie, czy racjonalnie? Gdyby miała racjonalnie podejść do sprawy, powinna usiąść w fotelu i pomyśleć: "Tam jest moje dziecko i jest krzywdzone. Być może, gdy będę stara, ono mi się przyda, bo będzie mi pomagać. Ale jak teraz wyjdę, to spalę kotlety, co spowoduje gniew mojego męża, kiedy ten wróci do domu" itd. Racjonalnie ona musiałaby przewidzieć sto możliwości, jaką podjąć decyzję. Mówi o tym teoria racjonalnego aktora, który rozważa przebiegi i skutki swoich ewentualnych zachowań i wybiera najbardziej użyteczne.

To może ona jednak nie myśli?

Czuje, więc wie, że dzieje się coś bardzo dla niej istotnego. Smutek, radość, gniew mają taką funkcję jak ból: mówią, że teraz masz się czymś zająć, bo jeśli tego nie zrobisz, to tu, gdzie cię boli, zacznie się dziać coś złego.

Można nie zauważyć jakiejś emocji?

Mogą drżeć ci ręce, ale nie umiesz powiedzieć, dlaczego. Ludzie czują ból brzucha i myślą, że to z głodu, choć jedli godzinę temu. Nie wiedzą, że to strach albo stłumiony gniew. Coś się dzieje z ich ciałem, ale oni nie potrafią tego przyporządkować emocjonalnie. To jest choroba.

Choroba? Przecież wszyscy to mamy!

Możemy nie chcieć czegoś czuć. Ale łączenia określonych zachowań i sytuacji z emocjami uczymy się w dzieciństwie. Jeśli dostajesz od rodziców sprzeczne komunikaty - ktoś przytula cię, a za minutę cię bije - to zatracasz naturalną, zdaniem psychologów, zdolność odczytywania emocji, własnych i cudzych. Możesz też mieć problem z zewnętrzną ekspresją swoich wewnętrznych emocjonalnych stanów. Miałam studenta, który poprzez mimikę twarzy pokazywał w sposób bardzo wyraźny niezadowolenie z zajęć, które prowadziłam. Kiedy na koniec poprosiłam o informację zwrotną, okazało się, że postawił mi najwyższe oceny. Jeśli był szczery, to jego mimika jest zupełnie niespójna z tym, co on czuje.

Może chciał ukryć za maską niechęci swoje pozytywne uczucia?

Pytanie, skąd wiemy, że coś nas demaskuje. Dlaczego okazywanie uczuć, zwłaszcza pozytywnych, i zaangażowanie ktoś uważa za kompromitujące? Od rodziców uczymy się, o których uczuciach wolno, a o których nie wolno mówić, które powinno się czuć, a które są zabronione. Jeśli rodzice karzą za autentyczne emocje, to tym samym uczą dzieci ich fałszowania, również przed samymi sobą. Te same emocje chowamy potem przed światem, bo boimy się odrzucenia, które wiąże się z bardzo nieprzyjemnym uczuciem wstydu.

Wstyd bardzo często towarzyszy zakochaniu. Dlaczego jawne okazanie komuś uczucia jest takim obciachem?

Pamiętam, jak na studiach podrywał mnie pewien chłopak. Jest wykład, on wchodzi na salę spóźniony. Rozgląda się, znajduje mnie wzrokiem, widzi, że miejsce obok mnie jest puste, więc idzie i na nim siada. Zagaduje co chwila. Kończy się wykład, on pyta, czy może mnie odprowadzić do domu. Bez ochronnych otoczek, udawania obojętności. To znaczy, że odrzucenie nie oznaczałoby dla niego degradacji. Byłoby mu przykro, ale nie zaważyłoby to na jego poczuciu wartości, gdybym dała mu kosza.

Ktoś mógłby powiedzieć, że jeśli po chłopaku "kosz" spływa jak po kaczce, to jest głazem, a nie czującym człowiekiem.

Po pierwsze, przykrość to nie to samo co upokorzenie. Po drugie, dopiero teraz pojawiają się poradniki skierowane do mężczyzn, które uczą ich, jak mają się kontaktować ze swoimi emocjami. Nie bez przyczyny: mamy nową intratną dziedzinę zwaną zarządzaniem emocjami i mężczyźni muszą się w niej rozeznać. To się po prostu zaczyna opłacać. Mamy teorie kompetencji emocjonalnych i inteligencji emocjonalnej. Okazuje się, że zarządzanie swoimi emocjami jest niezbędną umiejętnością w życiu społecznym. Jesteś słabym menedżerem swoich emocji - nie możesz wchodzić z ludźmi w tzw. zdrowe relacje, przeszkadza ci to w życiu zawodowym.

Zarządzanie emocjami nie jest ich likwidowaniem?

Wręcz przeciwnie: umiesz je rozpoznać, nazwać, przekazać tak, żeby druga osoba je zrozumiała. Twoja mimika jest spójna z tym, co odczuwasz. Nie uciekasz przed emocjami. Więcej: nie wkurzasz się, że czasem ich nie rozumiesz. Można by zaryzykować stwierdzenie, że właściwie do tego sprowadza się psychoterapia: do uczenia się rozpoznawania i odczuwania emocji oraz nadawania im odpowiedniego kształtu.

Podobno kobiety są bardziej inteligentne emocjonalnie.

Bo kobietom kultura pozwalała "bezkarnie" okazywać cały wachlarz emocji. Także tych, których stanowczo zakazała czuć mężczyznom: smutku, strachu czy bezradności. Dziewczyny nie krzyczą, ale chłopaki nie płaczą. Mężczyźni mają się teraz tego nauczyć. Pojawia się nowe myślenie, a wraz z nim nowe poradniki zaczynające się od słów: "Drogi mężczyzno, jesteś biedny! Przestań się blokować, pozwól sobie na emocje".

Mężczyzna na to: "Ale o co ci chodzi?".

Bo brak dostępu do emocji może nadal ułatwiać życie. Władza wciąż legitymizuje się rozsądkiem wypranym z emocji. Prezydent, który zalałby się łzami, straciłby zaufanie społeczne. Możemy sobie tylko pofantazjować, co by było, gdyby mężczyźni zaczęli mieć tak samo rozwiniętą sferę emocjonalną jak kobiety.

Pofantazjujmy.

Przede wszystkim zmieniłyby się relacje w pracy. Co ciekawe - one i tak ewoluują w tę stronę.

Zarządzanie emocjami w biurze? Kojarzy mi się to z "Nowym wspaniałym światem".

Z inżynierią emocjonalną dokonywaną na pracownikach? To między innymi robią dobrzy menedżerowie: sprawdzają predyspozycje emocjonalne pracowników i na tej podstawie wiedzą, jak mają ich motywować do pracy oraz jak śrubować ich efektywność. Do tego mówią: jesteś świetny, bardzo mi się podoba to, co robisz. Tylko że celem jest wzrost obrotów firmy, a nie wsparcie drugiego człowieka. Więcej: firmy szkoleniowe uczą kadry innych firm, jak patrzeć na ludzi od strony ich emocjonalności. Wyrabiają w nich zdolność panowania nad emocjami pozwalającą skutecznie opieprzyć pracownika - za pomocą, rzecz jasna, właściwego podejścia do jego emocji. Praca emocjonalna została zaprzęgnięta w służbę rynku.

Czy w podręcznikach do zarządzania emocjami uczą, jak się odkochać?

Tytuły mówią same za siebie: "O kobietach, które kochają za bardzo", "Kiedy on nie kocha, a ona za nim szaleje" itd. Okazuje się, że istnieje miłość opisywana w kategoriach nałogu, który leczy się tak jak alkoholizm na sesjach AA. Zazwyczaj te książki wyglądają bardzo podobnie: ja, psychoterapeutka, sama przez to przeszłam, zatem jestem przykładem na to, że chorobę miłości można wyleczyć. Dalej następuje opis sztandarowych pacjentek: "Wyglądały okropnie", "Miała 25 lat, a wyglądała na 40", "Przyciągały mężczyzn, którzy je poniżali. Problemem tych kobiet było kochanie za bardzo".

Co jest receptą?

Zajmij się sobą - mówią poradniki - idź na terapię, odbuduj siebie, zmień swoje uczucia i... stań się zimną suką. Zastosuj męskie reguły miłości. Tylko one dadzą ci autonomię. Masz brać udział w grze, komu bardziej, a komu mniej zależy: kto ma więcej swojego świata na zewnątrz relacji - przyjaciół, pracę, hobby - a kto w relację inwestuje wszystko, próbując wytworzyć świat wspólnych zainteresowań i emocji. Skoro mężczyzna nie umie wytwarzać jakości emocjonalnej, bo się tego nie nauczył, to kobiety, zamiast narzekać, że partner nie umie okazywać uczuć, uczą się z podręczników, jak żyć na emocjonalnych warunkach partnera. W efekcie cała sfera relacji przesuwa się w stronę niezaangażowania.

Czy nie jest to związane z kapitalizmem? Rynek wymaga bycia singlem lub osobą niepoświęcającą się zbytnio dla relacji.

Przede wszystkim z indywidualizmem. Upraszczając, na początku ery przemysłowej mężczyzna zniknął z domu na dobre. Ona zostawała z dziećmi, pilnowała domowego ogniska, on przynosił z fabryki pieniądze. Problem zaczął się, gdy ona też poszła do pracy. Problem, kto ma prać, sprzątać i gotować, ale także kto ma wytwarzać wspólnotę emocjonalną. To też jest rodzaj obowiązku i dbałości o higienę. Przypominam sobie, jak prof. Szpakowska powiedziała kiedyś, że znaleźć partnera do wspólnego prania jest o niebo łatwiej niż partnera do wspólnej rozmowy. Kobieta zaczyna się zastanawiać, po co jej tak naprawdę mężczyzna, skoro nie potrzebuje go już jako żywiciela dzieci.

Uczy się samowystarczalności?

Tak, ale jednocześnie zadaje natychmiast pytanie: to po co my jesteśmy razem, co nas łączy? Bo już nie twoje utrzymanie. Spoiwem, którego chciałaby kobieta, jest prawdziwa relacja intymna. Kobietom jest ona do życia w związku potrzebna, bo one ciągle tam, w domu, oczekują potwierdzenia dla swojego poczucia wartości. Mężczyzna spełnia oczekiwania świata zewnętrznego i potrafi się tam "nakarmić" o wiele skuteczniej niż jego partnerka.

  "Duży format"